Казахский язык
Главная
Существительные
Послелоги
Прилагательные
Числительные
Местоимения
Наречия, Союзы
Личные окончания
Глаголы
Вспомогательные глаголы
Причастия
 Деепричастия
Модальность
Предложения
   Проверь себя!
   Упражнения
   Грамматика детям
   Учим всей семьёй
Словарь
Разговорник
Пословицы
Книга для чтения
С казахским не шутят?
Сказки
Песни
Скачать
Ссылки
Автор сайта
Отзывы
Глаголы  екен и едi
Глагол  көру
Глагол  бастау
Глагол  жаздау
Глаголы  тұру, жүру,
отыру, жату

Глагол  алу
Глагол  беру
Глагол  тастау
Глагол  қалу
Глагол  қою
Глагол  кету
Совершенный вид
Глагол  тастау
Глагол  қалу
Глагол  қою
Глагол  шығу
Глагол  жіберу
Глагол  кету
Глагол  алу
Глагол  беру
Глагол  біту
Глагол  бітіру

Совершенный вид. Вспомогательный глагол 'қалу'

Авторы: Атлас Кудайбергенова, Татьяна Валяева

1. Основное значение глагола

Основное значение глагола 'қалу' – оставаться.

Бәрі сыртқа шықты, мен үйде қалдым. – Все вышли на улицу, я остался дома.


2. 'қалу' в качестве вспомогательного глагола

Словосочетания со вспомогательным глаголом 'қалу' показывают действия совершенные и обозначают:

а) неожиданность, мгновенность, однократность, случайность;

адасып қалды – заблудился,   айтып қалды – слетело с языка,   бітіп қалды – закончилось

б) изменение плана действий, изменение состояния объекта – желания, настроения, чувства из-за неожиданно возникшей ситуации;

кездесуге кешігіп қалу – опоздать на встречу (из-за пробок на дороге)
күдіктеніп қалу – засомневаться
Ол дүкеннен көйлекті көріп, ұнатып қалды. – Она увидела платье в магазине и оно ей понравилось.
    (Не было намерения покупать что-либо, но когда она увидела платье, появилось желание, и, скорей всего, она его купит)

Изменение физического состояния предмета:

майысып қалды – согнулось   қисайып қалды – скривилось
тоңып қалды – замерз   құлап қалды – упал

Изменение эмоционального состояния:

ашуланып қалды – рассердился,   қуанып қалды – обрадовался
ұялып қалды – стыдно стало,   ренжіп қалды – обиделся

Изменение действия:

сынып қалды – сломался,   айтысып қалды – поспорил
тоқтап қалды – остановился,   төбелесіп қалды – подрался


3. Таблица часто используемых словосочетаний.

1 адасып қалу  заблудиться 
2 айтып қалу   проговориться 
3 айтысып қалу   поспорить 
4 ауырып қалу   заболеть 
5 ашуланып қалу  рассердиться 
6 байқап қалу  заметить 
7 босап қалу  освободиться 
8 бұзылып қалу  сломаться 
9 біліп қалу  узнать 
10 бітіп қалу  закончиться 
11 демігіп қалу  запыхаться 
12 ерініп қалу  полениться 
13 естіп қалу  услышать 
14 жабылып қалу  закрыться 
15 жаңылып қалу  запнуться 
16 жатып қалу  лечь (спать) 
17 жеңіліп қалу  проиграться 
18 кетіп қалу  уйти 
19 кешігіп қалу  опоздать 
20 көріп қалу  увидеть 
21 күдіктеніп қалу  усомниться 
22 күйіп қалу  обжечься 
23 қаңырап қалу  опустеть 
24 қисайып қалу  скривиться 
25 құлап қалу  упасть 
26 қысылып қалу  смутиться 
27 майысып қалу  согнуться 
28 ойланып қалу  задуматься 
29 ойлап қалу  подумать 
30 отырып қалу  сесть (от удивления) 
31 ренжіп қалу  обидеться 
32 сезіп қалу  почуять 
33 сеніп қалу  поверить 
34 солып қалу  завянуть 
35 сөніп қалу  потухнуть 
36 сынып қалу  сломаться 
37 сіресіп қалу  затвердеть 
38 талып қалу  устать (рука) 
39 танып қалу  узнать 
40 таусылып қалу  закончить 
41 тоқтап қалу  остановиться 
42 тоңып қалу  замерзнуть 
43 төбелесіп қалу  подраться 
44 тұрып қалу  остолбенеть 
45 түсініп қалу  понять (намек) 
46 түсіп қалу  выпасть 
47 тығылып қалу  спрятаться 
48 ұйықтап қалу  уснуть 
49 ұмытып қалу  забыть 
50 ұнап қалу  понравиться 
51 ұнатып қалу  понравиться 
52 ұрсысып қалу  поругаться 
53 ұялып қалу  засмущаться 
54 үзіліп қалу  оторваться 
55 үйлесіп қалу  вписаться 
56 үсіп қалу  заморозить 
57 шаршап қалу  устать 
58 шатасып қалу  запутаться 
59 ілініп қалу  зацепиться 
60 іркіліп қалу  опешить 


4. Сравнительная характеристика с другими вспомогательными глаголами.

көріп қалу – увидеть случайно;
көріп тастау – посмотреть до конца (фильм).

ұмытып қалу – забыть чье-то имя, слово, стихотворение;
ұмытып кету – забыть вещь дома или где-то, забыть что-либо сделать.

жатып қалу – лечь спать;
Ол ауруханаға жатып шықты. – Он немного пробыл в больнице.

Ол таңғалғаннан отырып қалды. – Он сел от удивления.
Ол түрмеде отырып шықты. – Он отсидел в тюрьме.

ашуланып қою – сердиться время от времени (многократность);
ашуланып қалу – рассердиться (однократность).


5. Примеры предложений.

Ұлы Россия көшпелі елдің шабуылынан өз жерін кеудесімен қорғап, әдеті бойынша Европаны тағы бір апаттан сақтап қалды. (І.Есенберлин. «Көшпенділер».) – Великая Россия грудью своей защитила свою землю от атак кочевого народа, и как всегда сохранила Европу еще от одного бедствия.
Екі батырдың қимылдарын Әбілқайыр да, Асан Қайғы да, тұрған жұрт та аңғарып қалды. (І.Есенберлин. «Көшпенділер».) – Движения двух батыров заметили и Абулхаир, и Асан Кайгы, и народ, который стоял там.
Әбілқайыр жұмсаған бір сұмның сөзіне аңғал Қобыланды күрт сеніп қалған. (І.Есенберлин. «Көшпенділер».) – Доверчивый Кобыланды резко поверил словам хитреца, посланного Абулхаиром.



©  Татьяна Валяева   2007–2017
http://kaz-tili.kz/
 <<  Совершенный вид. Глагол тастау Вернуться к началу Совершенный вид. Глагол қою  >>