|
|
Способы образования прилагательных
от глаголов
|
|
Автор: Татьяна Валяева
|
Суффиксов, с помощью которых образуются прилагательные от глаголов, большое количество.
Переводы таких прилагательных даются в словарях, поэтому нет необходимости все суффиксы запоминать. Однако, зная, как слова образуются, легче изучать язык.
Например, если вам хорошо знаком глагол «сену верить, доверять», то и слово «сен+гіш доверчивый» не придётся заучивать.
Прилагательные образуются от глаголов с помощью суффиксов:
|
Суффиксы
|
Примеры
|
1) ба/бе, па/пе, ма/ме
2) балы/белі, палы/пелі, малы/мелі
3) ғыр/гiр, қыр/кiр
4) ғыш/гiш, қыш/кiш
5) ңқы/ңкi, ыңқы/іңкi
6) нды/ндi, ынды/індi
7) мды/мдi, ымды/імдi
8) ғақ/гек, қақ/кек, ақ/ек
9) ық/ік, қ/к
10) аған/еген
11) шақ/шек
12) улы/улі
13) мпаз, ымпаз/імпаз
14) ымтал/імтал
15) ғы/гi, қы/кi
16) ғылықты/гілікті, қылықты/кiлікті
|
бояма, баспа
таңдамалы, ауыспалы
алғыр, білгір
ренжігіш, ұмытқыш
басыңқы, көтеріңкі
жасанды, серпінді
ұтымды, жетімді
қорқақ, тайғақ
ашық, сирек
қабаған, тебеген
еріншек, қызғаншақ
ілулі, санаулы
жеңімпаз, жағымпаз
ұғымтал, төзімтал
жинақы, күлдіргі
тұрғылықты, жеткілікті
|
1) ба/бе, па/пе, ма/ме
бояу красить, бояма крашеный
қызу нагреваться, қызба горячий, вспыльчивый
есу вить, дуть, еспе витой, порывистый
бұрау винтить, закручивать, бұрама винтовой, закручиваемый
басу давить, печатать, баспа печатный
2) балы/белі, палы/пелі, малы/мелі
таңдау отбирать, таңдамалы отборный
бүктеу складывать, бүктемелі складной
құбылу изменяться, құбылмалы изменчивый
көтеру поднимать, көтермелі подъёмный
соғу ударять, соқпалы ударный
ауысу сменяться, ауыспалы переменный
қолдану применять, қолданбалы прикладной
жүзу плавать, жүзбелі плавучий
3) ғыр/гiр, қыр/кiр
алу брать, алғыр хваткий, цепкий
білу знать, білгір знающий
табу находить, тапқыр находчивый
ұшу летать, ұшқыр быстрый (при полёте)
өту проходить, өткір острый, проникающий
4) ғыш/гiш, қыш/кiш
ренжу обижаться, ренжігіш обидчивый
ашулану возмущаться, гневаться, ашуланғыш вспыльчивый
жазу писать, жазғыш умеющий быстро писать
көру видеть, көргіш хорошо видящий
сену верить, сенгіш доверчивый
ұмыту забывать, ұмытқыш быстро забывающий
қателесу ошибаться, қателескіш склонный ошибаться
аяу жалеть, аяғыш жалостливый, сердобольный
5) ңқы/ңкi, ыңқы/іңкi
басу давить, басыңқы подавляющий
салбырау свисать, салбыраңқы нависший
көтеру поднимать, көтеріңкі приподнятый
қысу сжимать, қысыңқы слегка зажатый
ашу открывать, ашыңқы приоткрытый
бүгу гнуть, сгибать, бүгіңкі слегка изогнутый
кебу сушиться, кебіңкі суховатый
6) нды/ндi, ынды/індi
туу рождаться, туынды производный
жасау делать, жасанды искусственный, поддельный
жаттау заучивать, жаттанды вызубренный
түю завязывать узлом, түйінді узловой
асырау кормить, содержать, асыранды прирученный
серпу дрыгать, взмахивать, серпінді порывистый, ударный
7) мды/мдi, ымды/імдi
қону садиться, приземляться, қонымды ладный, впору
ұту выигравать, ұтымды выигрышный
ұнау нравиться, ұнамды нравящийся
үйлесу гармонировать, үйлесімді гармонирующий
жету достигать, жетімді доступный
8) ғақ/гек, қақ/кек, ақ/ек
қорқу бояться, қорқақ трусливый
жабысу липнуть, склеиваться жабысқақ липкий, клейкий
таю поскользнуться, тайғақ скользкий
бөлу делить, бөлек отдельный
ұрысу ругаться, ссориться, ұрысқақ скандальный
асу переваливать через край, асқақ высочайший
9) ық/ік, қ/к
ашу открывать, ашық открытый
жабу закрывать, жабық закрытый
сыну ломаться, сынық сломанный
сиреу редеть, становиться редким, сирек редкий
тұну становиться прозрачным, тұнық прозрачный
шіру гнить, шірік гнилой
озу опережать, озық передовой
10) аған/еген
қабу кусать, қабаған кусачий
тебу брыкаться, тебеген брыкливый
қашу убегать, қашаған убегающий (из стада)
сүзу бодать, сүзеген бодливый
беру давать, береген щедрый, не отказывающий
11) шақ/шек
еріну лениться, еріншек ленивый
қызғану ревновать, қызғаншақ ревнивый
сүріну спотыкаться, сүріншек часто спотыкающийся
мақтану хвастаться, мақтаншақ хвастливый
жирену брезговать, жиреншек брезгливый
сұрану проситься, сұраншақ выпрашивающий
12) улы/улі
ілу вешать, ілулі навешанный
аяу жалеть отдавать, аяулы дорогой, ценный
байлау привязывать, байлаулы привязанный
бүктеу свёртывать, бүктеулі свёрнутый
санау считать, санаулы подсчитанный
жинау собирать, жинаулы собранный
13) мпаз, ымпаз/імпаз
байқау наблюдать, байқампаз наблюдательный
жеңу побеждать, жеңімпаз победоносный
көру видеть, көрімпаз всевидящий
жағу угождать, жағымпаз угождающий
сезу чувствовать, сезімпаз чувствительный
14) ымтал/імтал
ұғу понимать, ұғымтал понятливый
өсу расти, увеличиваться (в количестве), өсімтал плодовитый, быстрорастущий
төзу терпеть, төзімтал терпеливый
жұғу заражаться, прилипать, жұғымтал заразный, липкий
15) ғы/гi, қы/кi
жинау собирать, жинақы собранный
күлдіру смешить, күлдіргі смешной, вызывающий смех
бұралу извиваться, бұралқы бродячий, приблудный
16) ғылықты/гілікті, қылықты/кiлікті
тұру находиться, стоять, тұрғылықты постоянный, коренной
жету быть достаточным, жеткілікті достаточный
білу знать, білгілікті знающий
Проверка знаний:
|